Home ताज्या बातम्या प्रगती की अधोगती…?(जागतिक पर्यावरण दिन विशेष लेख)

प्रगती की अधोगती…?(जागतिक पर्यावरण दिन विशेष लेख)

661
0

प्रगती की अधोगती…?
(जागतिक पर्यावरण दिन विशेष लेख) ५/६/२०२१
‘ 71 वर्षांनी भारतात दाखल होणार चित्ता’ या बातमीने माझे लक्ष वेधून घेतले. 2020 या वर्षी जैवविविधता ही थीम घेऊन साऱ्या जगभर पर्यावरण दिन साजरा झाला होता. त्याची आठवण झाली. खरच काय प्रयत्न झाले असतील जैवविविधता टिकवण्यासाठी? वाढवण्यासाठी? चित्ता हा 3 सेकंदात ताशी 103 किलोमीटर सुसाट वेगाने पळणारा दुर्मिळ जातीचा प्राणी आहे, पण 1947 आली मात्र भारतात तो लोप पावला. आगामी नोव्हेंबर महिन्यात पुन्हा त्याला भारतात (दक्षिण आफ्रिकेतून) आणले जाणार आहे. असे कितीतरी प्राणी, पक्षी, छोटे जीव इतकेच काय तर वनस्पती देखील माणसांच्या हव्यासापायी लोप पावत गेल्या. पर्यावरण ऱ्हासासाठी केवळ प्रदूषणच कारणीभूत नाही तर पर्यावरणाचा झालेला ऱ्हास देखील कारणीभूत आहे. पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी प्रत्येक जीव महत्वाचा असतो. मग ती मुंगी असो, चिमणी असो किंवा चित्ता. 22 मे हा दिवस ‘जागतिक जैवविविधता दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. ‘जगा आणि जगू द्या’ या संतवाणीनुसार आपण खरेच कधी वागलो का?
2020 हे वर्ष जैवविविधतेचे संवर्धन ही थीम घेऊन जागतिक पर्यावरण दिन साजरा करण्यात आला. पण त्याचे यशापयश मात्र गुलदस्त्यातच आहे. मानवाने स्वतःच्या स्वार्थापायी कितीतरी प्राण्यांच्या, वनसंपत्तीच्या कत्तली केल्या, की आज या वसुंधरेचा, पर्यावरणाचा समतोल राखणारे प्राणी, कितीतरी वनस्पती अस्तंगत झाल्या आहेत. जंगले, जंगलातील काही प्राणी, वनस्पती प्रजाती अगदी नामशेष होण्याच्या मार्गावर लागले आहेत. निसर्गाने निर्मिलेली प्रत्येक गोष्ट ही पर्यावरण संतुलनाचा महत्त्वाचा घटक आहे, पण आम्हाला सुटलेली हाव कधी संपलीच नाही आणि पर्यावरणाचा समतोल बिघडेपर्यंत हव्यास वाढतच राहिला. हत्तीपासून तर छोट्या फुलपाखरापर्यंत, छोट्या वनस्पतीपासून ते मोठ्या वृक्षांपर्यंत सारे राजरोसपणे आपले समजून कत्तली सुरू राहिल्या.
जागतिक पर्यावरण दिनाच्या वेबसाईट वर लिहिलेला संदेश आहे, आपण खातो ते अन्न, श्वास घेतो ती हवा, पितो ते पाणी आणि हवामान या सगळ्या गोष्टींमुळे आपण या ग्रहावर राहू शकतो. या सगळ्या गोष्टी निसर्ग आपल्याला देतो. सध्याच्या या अभूतपूर्व परिस्थितीमध्ये निसर्ग आपल्याला एक संदेश देतोय. स्वतःची काळजी घेण्यासाठी आपण निसर्गाची काळजी घेणे गरजेचे आहे.
खरेतर कोणत्याही देशाचा विकास करायचा असेल तर तो पर्यावरणस्नेही विकास कामे करूनच करता येणार आहे. भारताने 2005 ते 2030 या कालावधीत कार्बन उत्सर्जनाचे प्रमाण एकूण उत्सर्जनाच्या 33 ते 35 टक्के कमी करण्याचे लक्ष्य निश्चित केले आहे. वर्ष 2009 पासून कार्बन उत्सर्जनाचे प्रमाण कमी करण्याचा जागतिक स्तरावर विविध देशांनी निर्धार केलेला असतांना देखील अजून पावेतो त्यात यश आलेले नाही.
ध्वनी प्रदूषण, गजबजलेली शहरे, कारखाने, घरातील इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंचे आवाज केवढे मोठे ध्वनिप्रदूषण वाढलेले आहे. मर्यादेपलीकडे असह्य ध्वनी म्हणजे ध्वनिप्रदूषण. त्यामुळे चिडचिड वाढते, रक्तदाब वाढतो, डोकेदुखी सुरु होते. कित्येकदा म्हाताऱ्या लोकांना हार्टअटॅक सारखा त्रास उद्भवतो. कर्णदोष, बहिरेपणा येण्याचा संभव असतो. प्रदूषणाचा सर्वात जास्त घातक परिणाम लहान मुलांवर होत असतो.
आजची सर्वात मोठी आणि संपूर्ण जगाला भेडसावणारी समस्या म्हणजे कचरा समस्या होय. प्लास्टिकचा वापर ही गोष्ट कचरा वाढीसाठी कारणीभूत ठरली आहे. जिकडे तिकडे प्लास्टिकच्या पिशव्या फेकलेल्या दिसतात. मला आठवते, की लहानपणी बाहेर जातांना सोबत कापडी पिशवी घेऊनच निघायचो. पण आता हातात कॅरीबॅग किंवा पॉलिथिन हेच पहायला मिळते. सरकारने प्लास्टिक बंदी आणलेली आहे, पण प्लास्टिकचा वापर मात्र सर्रास होताना दिसून येतो. या प्लास्टिकचे विघटन होण्यासाठी शंभर ते दोनशे वर्षे लागतात. बरेचदा जनावरे प्लास्टिक गिळतात आणि त्यामुळे त्यांचा करुण अंत होतो. आपला हलगर्जीपणा बिचार्या मुक्या जनावरांना सोसावा लागतो. केवळ प्रशासनाला दोष न देता स्वतःही त्या दृष्टीने पावले उचलावी लागेल. तेव्हाच आपल्या भारताचे ‘स्वच्छ भारत, सुंदर भारत’ स्वप्न पूर्ण होईल. कोणतीही समस्या सोडविण्यासाठी तंत्रज्ञान आणि नियोजन या दोन्हीची गरज आहे. सोबतच लोकसहभाग व कायद्याचा धाक याशिवाय ही गंभीर समस्या सुटत नाही.
50 मायक्रॉनपेक्षा कमी जाडीच्या प्लास्टिक वापरण्यावर बंदी घालण्याचे पाऊल सर्वात प्रथम महाराष्ट्रात उचलले आहे. डिसेंबर 2017 मध्ये संपूर्ण प्लास्टिक बंदी चे सूतोवाच केले आणि दोन मार्च 2018 ला प्लास्टिक बंदीचा अध्यादेश लागू केला. घनकचरा, आण्विक कचरा, ई-कचरा, वैद्यकीय कचरा आणि आता त्यात भरीस भर म्हणून कारोना काळात दररोज शेकडो किलो कचरा भर घालीत आहे. राज्य प्रदूषण नियंत्रण बोर्डाच्या आकडेवारीनुसार covid-19 पूर्वी राज्यात प्रतिदिन 62.3 टन (62300 किलो ग्रॅम) जैविक कचरा तयार व्हायचा, तर कोरोना काळात जैविक कचर्याची संख्या 90.6 टन (90 600 किलो ग्रॅम) वर पोहोचली आहे.
विकसित देशांच्या तुलनेत भारतातील दरडोई प्लास्टिक वापर कमी आहे, परंतु दुर्लक्षणीय मात्र नक्कीच नाही. शेवटी प्रश्न अनुत्तरितच राहतो, की 2018 पासून प्रयत्न करूनही आजही प्लास्टिक समस्या कितपत सोडू शकलो आहे? निसर्गाने निर्मिलेली ही सुजलाम-सुफलाम धरा आपण कधी बकाल करून टाकली कळलेच नाही? प्लास्टिकमुक्त पृथ्वी बनविण्यासाठी काही चांगले पर्याय निघणे गरजेचे आहे. जे आज सुकर किंवा सहज नसतील पण भविष्य मात्र चांगले व पर्यावरणस्नेही असेल.
तौक्ते चक्रीवादळाने केलेली हानी म्हणजे सृष्टीच्या कार्यात अडथळे आणण्याचा दुष्परिणामच आहे. कारण ग्लोबल वार्मिंग आणि सततची समुद्र, महासागर वार्मिंग यामुळे तौक्ते सारखे भयंकर चक्रीवादळ तयार होतात, असे शास्त्रज्ञांचे मत आहे. अरबी समुद्रातील पृष्ठभागावरील सतत वाढते तापमान काही दशकांपासून त्यामुळे ग्लोबल वार्मिंग कमी केले तरच भविष्यातील चक्रीवादळासारख्या नैसर्गिक आपत्तींना रोखणे शक्य होईल.
महात्मा गांधीजींनी म्हटले होते,
The Earth is sufficient to satisfy everyone’s need but not the greed.
या वसुंधरेवर तुमच्या जगण्यासाठी लागणारी प्रत्येक गोष्ट आहे. हवा, पाणी, अन्न परंतु तुमचा प्रगतीचा हव्यास हा अधोगतीकडे जाणारा मार्ग आहे. भरमसाठ वाढलेल्या लोकसंख्येमुळे जंगलतोड, वाहनांची भरमसाठ वाढ, वाढता कचरा, यामुळे मानव आज पुरता पर्यावरणीय असंतुलनाच्याघेऱ्यात सापडलाय. यावर ठोस उपाययोजना करणे गरजेचे आहे अन्यथा निसर्गाचा प्रकोप आपले कार्य करणारच. एकीकडे जग कोरोनाच्या नव्या नव्या व्हेरियंट्सोबत दोन हात करण्यात व्यग्र असताना जगभरात नैसर्गिक आपत्तीची संख्याही कमालीची वाढली आहे. मागील दहा वर्षांत संपुर्ण जगामध्ये कोरडा दुष्काळ, महापूर, चक्रीवादळे, ढगफुटी, हिमस्खलन, भूस्खलन, जंगलांना आग लागणे इ. नैसर्गीक दुर्घटनांमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. विकास हे गोंडस नाव देवून निसर्गाची अपरिमित हानी केली आणि आज त्याचीच फळे भोगावी लागत आहेत.
पर्यावरण बचावाचा केवळ उदोउदो करून होणार नाही, तर त्यासाठी स्वतःपासूनच सुरुवात करावी लागेल. पर्यावरणाला आजची तरुणाईच वाचवू शकते. जोपर्यंत लोकसहभाग मिळत नाही तोवर कोणत्याही देशातील समस्या सुटणे नाही. याची सुरुवात स्वतःपासून करूया. गरज नसतांना घरातील टीव्ही, वाशिंग मशीन, एसी, लाईट, फॅन इलेक्ट्रिक उपकरणांचा वापर थांबवूया. एक पाऊल पुढे टाकत एखाद्या पर्यावरण संरक्षण आणि संवर्धनाचे कार्य करणाऱ्या एखाद्या स्वयंसेवी संस्थेचा घटक होऊया. पर्यावरण वाचविण्यासाठी विविध मोहिमा राबवत जनजागृती करूया. पाण्याचे महत्त्व समजून घेऊन जलसाक्षरता वाढविणे.
पर्यावरण शिक्षण हा विषय औपचारिक व अनौपचारिकरित्या शिक्षणात समाविष्ट केला जावा. सरोवरांचे संरक्षण व संवर्धन तसेच नद्यांचे शुद्धीकरण करणे, वन्यजीवांचे संरक्षण व विकास याचे महत्त्व पटविण्यासाठी (जनसामान्यांसाठी) विविध चर्चासत्रे आयोजित करणे, प्रदूषण या संदर्भात केंद्र व राज्य शासनाने संमत केलेले अधिनियम व नियमावलीचे काटेकोर पालन करणे, इत्यादी उपायोजना केल्या तरच आपण पर्यावरण समृद्धीच्या दिशेने वाटचाल करू यात शंकाच नाही.
जगण्याचा अर्थ कळला ना आम्हा
भाकरी मागे धावत राहिलो.
सौंदर्याचे, सुंदरतेचे लचके तोडून
प्रगतीचे गोडवे गात राहिलो.
योगिता जिरापुरे (शिक्षिका)
                   धारणी, अमरावती.
                    मो.9766965516